Không ít chủ cửa hàng đã bỏ tiền mua phần mềm quản lý, nhưng vài tháng sau sổ sách vẫn nằm trên giấy. Đó là dấu hiệu rõ nhất của việc làm chuyển đổi số theo kiểu hình thức. Trong quá trình làm việc cùng nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ, chúng tôi đã gom lại những lỗi xuất hiện nhiều nhất. Điều chúng tôi muốn làm ở đây không chỉ là liệt kê. Bài viết sẽ chỉ ra cách nhận ra từng sai lầm khi nó đang diễn ra ngay trong công ty bạn.
Doanh nghiệp số thực sự là gì?
Nói ngắn gọn, doanh nghiệp số là doanh nghiệp dùng dữ liệu và nền tảng số để vận hành, bán hàng và ra quyết định. Có website hay fanpage không có nghĩa là bạn đã số hóa. Bạn có thể đăng bài đều đặn mà đơn hàng vẫn đi qua tin nhắn, rồi được chép tay sang sổ. Lúc đó, phần mềm chỉ là món đồ trang trí trên bàn làm việc.
Đội ngũ chúng tôi từng đến một cửa hàng có đủ CRM, phần mềm kế toán online và máy quét mã vạch. Mỗi tối, nhân viên thu ngân vẫn ghi tay vào vở rồi nhập lại. Công cụ đã có sẵn, nhưng quy trình thì chưa thay đổi chút nào. Đây là kiểu sai lầm mà chúng tôi thấy lặp đi lặp lại ở nhiều nơi khác nhau.
Tiêu chí để chọn mười sai lầm trong bài gồm ba điều. Thứ nhất, chúng xuất hiện phổ biến. Thứ hai, chúng gây thiệt hại về tiền hoặc thời gian. Thứ ba, chúng có dấu hiệu cụ thể để nhận diện. Mức độ phổ biến là ước lượng từ kinh nghiệm thực tế trên thị trường, không phải khảo sát diện rộng, nên bạn hãy tự đối chiếu với ngành của mình.
Ai nên đọc bài này và vì sao cần tiêu chí rõ ràng
Bài viết dành cho chủ hộ kinh doanh, giám đốc SME hoặc người được giao phụ trách chuyển đổi số. Nếu bạn đang cân nhắc một khoản đầu tư công nghệ, các dấu hiệu bên dưới sẽ giúp bạn soi lại trước khi ký hợp đồng. Khi đã có khung nhìn cơ bản, bạn nên đọc thêm bối cảnh chung của thị trường, chẳng hạn bài Doanh Nghiệp Việt Ứng Dụng AI: Chuyện Từ Người Đi Trước, để có góc nhìn so sánh với những gì đang diễn ra ở doanh nghiệp khác.
Chúng tôi cũng muốn nói rõ một giới hạn. Các nhận định về tần suất gặp phải là kinh nghiệm quan sát, chưa phải số liệu khảo sát đại trà. Vì vậy, đừng đưa thẳng vào báo cáo nội bộ khi chưa đối chiếu lại với dữ liệu của chính doanh nghiệp mình.
Mua công cụ trước khi biết mình cần gì
Đây là sai lầm đầu tiên và cũng là sai lầm chúng tôi gặp nhiều nhất. Chủ doanh nghiệp nghe người bán giới thiệu về CRM hay ERP, thấy hấp dẫn và quyết định mua ngay. Ba tháng sau, không còn ai mở phần mềm ra nữa.
Lý do khá đơn giản. Công cụ chỉ phát huy khi nó thay thế một việc cụ thể đang diễn ra mỗi ngày. Nếu bạn chưa liệt kê được quy trình nào cần số hóa, phần mềm sẽ không có chỗ để bám vào. Mua kiểu này giống như mua một chiếc xe tải khi chưa biết mình định chở gì.
Dấu hiệu nhận biết khá rõ. Không có danh sách quy trình cần đổi. Mua theo lời giới thiệu chứ không theo nhu cầu. Gói chọn quá lớn so với quy mô hiện tại. Ngoại lệ là những doanh nghiệp đã chuẩn hóa quy trình rất rõ ràng, khi đó công cụ mới là bước tiếp theo hợp lý.
Quên mất người dùng và người chịu trách nhiệm
Phần mềm không tự chạy được. Luôn cần có người nhập liệu, kiểm tra và xử lý khi có lỗi. Nhiều dự án thất bại không phải vì công nghệ kém, mà vì không ai được giao việc này một cách chính thức.
Một trường hợp đội ngũ chúng tôi gặp: nhân viên kế toán làm việc lâu năm kháng cự suốt cả tháng trời. Họ không ngại học. Vấn đề là chưa ai giải thích cho họ thấy lợi ích gì khi đổi cách làm. Sau một buổi hướng dẫn ngắn, trong đó người quản lý nói rõ việc đổi mới sẽ giúp họ tiết kiệm được những gì, thái độ của họ thay đổi hẳn. Chỉ cần một cuộc trò chuyện đúng chỗ là đủ.
Với mô hình ba đến năm người, bạn không nhất thiết phải có một vị trí riêng cho việc này. Nhưng cần có một người được ghi tên rõ ràng là chịu trách nhiệm vận hành, để khi có sự cố thì biết tìm ai.
Dữ liệu nằm rải rác khắp nơi
Đơn hàng nằm trong Zalo. Tồn kho nằm trong file Excel. Công nợ thì ghi trong sổ tay. Mỗi nơi giữ một phần, không nơi nào đầy đủ. Khi muốn trả lời một câu hỏi đơn giản, chẳng hạn tháng trước mặt hàng nào lãi nhất, bạn có thể mất cả buổi chiều chỉ để gom số liệu.
Đây không chỉ là chuyện bất tiện. Khi dữ liệu rời rạc, quyết định thường dựa vào cảm tính, vì không ai có con số đủ tin cậy để nhìn vào. Vì vậy, gom dữ liệu về một nơi nên là ưu tiên đầu tiên.
Có số liệu nhưng không ai đọc
Một cửa hàng bán lẻ mà đội ngũ chúng tôi từng làm việc cùng có đầy đủ dữ liệu bán hàng. Thế nhưng chủ cửa hàng vẫn tin rằng mặt hàng bán chạy nhất cũng là mặt hàng mang lại lợi nhuận cao nhất. Khi tách biên lợi nhuận của từng mặt hàng, kết quả đảo ngược hoàn toàn. Có những món bán ít nhưng lại đang kéo lợi nhuận đi lên.
Số liệu chỉ thật sự có giá trị khi có người đặt câu hỏi và đọc chúng đều đặn. Chúng tôi khuyên bạn chọn trước hai đến ba chỉ số quan trọng nhất rồi xem mỗi tuần. Đừng cố theo dõi mọi thứ cùng lúc, vì khi đó sẽ chẳng theo dõi được gì.
Chạy theo AI và tự động hóa khi chưa đo được kết quả
Gần đây, không ít doanh nghiệp triển khai chatbot hay tự động hóa chỉ vì thấy người khác làm. Không có mục tiêu rõ ràng, không có cách đo lường, nên họ không biết khoản đầu tư đó có đáng tiền hay không.
Trước khi triển khai bất kỳ công nghệ nào, hãy trả lời được một câu hỏi: nếu việc này thành công, con số nào trong báo cáo sẽ thay đổi, và thay đổi bao nhiêu. Nếu chưa trả lời được, bạn nên tạm dừng lại và suy nghĩ thêm.
Bỏ qua bảo mật, sao lưu và phân quyền
Dữ liệu khách hàng là một loại tài sản. Thế mà nhiều doanh nghiệp vẫn chia sẻ chung một tài khoản quản trị cho cả đội, không sao lưu và không có nhật ký truy cập. Khi một nhân viên nghỉ việc, không ai biết họ còn giữ quyền truy cập nào.
Phân quyền theo vai trò, sao lưu định kỳ và đổi mật khẩu mỗi khi có người rời đi đều là những việc nhỏ. Nhưng chúng giúp tiết kiệm rất nhiều rắc rối về sau. Mức độ rủi ro pháp lý cụ thể còn tùy lĩnh vực hoạt động, nên bạn nên đối chiếu với quy định hiện hành.
Sai lầm nào gây thiệt hại lớn nhất với SME?
Nếu phải xếp hạng theo kinh nghiệm của chúng tôi, việc mua công cụ không cần thiết và bỏ qua yếu tố con người gây thiệt hại nặng nhất về tiền bạc. Dữ liệu rời rạc chủ yếu gây thiệt hại về thời gian và chất lượng quyết định. Bảo mật hiếm khi gây thiệt hại ngay lập tức, nhưng khi xảy ra thì hậu quả thường rất nặng.
Mức ảnh hưởng mang tính định tính, bạn cần tự đánh giá lại theo hoàn cảnh riêng. Các sai lầm, dấu hiệu nhận biết và cách xử lý ban đầu được tóm tắt trong bảng dưới đây.
| Sai lầm | Dấu hiệu nhận biết | Mức ảnh hưởng | Cách khắc phục đầu tiên |
|---|---|---|---|
| Mua công cụ trước | Phần mềm không ai mở sau 3 tháng | Chi phí | Liệt kê quy trình trước khi mua |
| Bỏ qua con người | Nhân viên lảng tránh công cụ mới, không rõ ai chịu trách nhiệm vận hành | Thời gian, chi phí | Giao người chịu trách nhiệm và đào tạo ngắn |
| Dữ liệu rời rạc | Mất nửa ngày để gom số | Thời gian, quyết định sai | Gom về một nơi duy nhất |
| Không đọc số liệu | Quyết định dựa vào cảm tính | Lợi nhuận | Chọn 2 đến 3 chỉ số xem hàng tuần |
| Chạy theo xu hướng | Không đo được hiệu quả | Chi phí | Đặt mục tiêu đo lường trước khi làm |
| Bỏ qua bảo mật | Chung một tài khoản admin | Rủi ro | Phân quyền và sao lưu định kỳ |
Bảng này chỉ là điểm xuất phát để bạn tự soi lại. Hãy đối chiếu từng dòng với tình hình thực tế của công ty trước khi quyết định ưu tiên.
Bắt đầu từ đâu và làm gì trước?
Đừng cố số hóa cả công ty chỉ trong một lần. Theo kinh nghiệm của đội ngũ chúng tôi, nên bắt đầu nhỏ và phải đo được kết quả. Doanh nghiệp đi theo cách này thường ít bị kiệt sức hơn.
Bước đầu tiên là liệt kê ba đến năm quy trình đang tốn thời gian nhất, thường là bán hàng, nhập kho hoặc công nợ. Tiếp theo, chọn một công cụ đơn giản và thử nghiệm trong một đến hai tháng. Cuối cùng, đặt hai đến ba chỉ số để đo rồi mới mở rộng sang các phần khác.
Nếu cần một khung theo dõi số liệu để bắt đầu, bạn có thể tham khảo tài liệu hướng dẫn quản trị dữ liệu doanh nghiệp. Tài liệu này giúp bạn xây dựng cách đo phù hợp với quy mô của mình, thay vì sao chép một mô hình không hợp hoàn cảnh.
Nếu muốn xem các doanh nghiệp trong nước đang triển khai ra sao trên thực tế, bạn có thể đọc thêm Chuyển đổi số doanh nghiệp Việt 2024: Từ chiến lược đến thực thi.
Chi phí triển khai và cách ước lượng ngân sách
Chi phí thường gồm phí thuê bao phần mềm, đào tạo, tư vấn và khoản chuyển dữ liệu cũ sang hệ thống mới. Khoản chuyển dữ liệu hay bị bỏ quên khi lập dự toán, và cũng là thứ hay bị đội giá nhất khi thực hiện. Vì vậy, khi so sánh báo giá, hãy yêu cầu nhà cung cấp tách riêng từng khoản.
Các con số tham khảo cần được kiểm chứng theo từng nhà cung cấp và quy mô thực tế. Nguyên tắc của chúng tôi là không đầu tư toàn bộ ngân sách trong một lần. Hãy ưu tiên gói dùng thử và chỉ mở rộng khi đã thấy kết quả rõ ràng.
Những thắc mắc thường gặp khi bắt đầu
Doanh nghiệp dưới 10 người có cần chuyển đổi số không?
Không nhất thiết phải làm lớn ngay từ đầu. Tuy nhiên, nếu bạn vẫn ghi sổ tay và nhớ đơn hàng bằng trí nhớ, thì ít nhất một công cụ đơn giản cũng giúp tiết kiệm đáng kể thời gian mỗi ngày.
Bắt đầu bằng công cụ miễn phí có đủ không?
Thường thì đủ cho giai đoạn thử nghiệm. Khi quy trình đã rõ ràng và khối lượng dữ liệu bắt đầu lớn, bạn mới nên đầu tư vào gói trả phí có hỗ trợ tốt hơn.
Làm sao biết mình đang mắc một trong các sai lầm trên?
Hãy tự hỏi ba câu: có ai mở công cụ mỗi tuần không, có con số nào bạn dùng để ra quyết định không, và nếu nghỉ một người thì việc có bị dừng lại không. Nếu phần lớn câu trả lời là không, bạn đang gặp vấn đề và nên xem lại từ đầu.
Nên thuê đơn vị tư vấn hay tự làm nội bộ?
Nếu công ty có người vừa hiểu nghiệp vụ vừa hiểu công nghệ, tự làm là hợp lý. Nếu chưa có, bạn nên thuê tư vấn để khởi đầu, rồi chuyển giao dần cho người trong công ty để không phụ thuộc vĩnh viễn vào bên ngoài.
Thời gian để thấy hiệu quả thường là bao lâu?
Theo kinh nghiệm của chúng tôi, với một quy trình cụ thể bạn có thể thấy thay đổi chỉ sau vài tuần. Còn với toàn doanh nghiệp, thường cần từ sáu tháng đến một năm để thói quen mới thực sự ổn định và trở thành nếp làm việc chung.